Бәләбәйҙең 245 йыллығына. Халыҡ аудиторияһынан – күңел асыу клубына тиклем…

Халыҡ аудиторияһы

1917 йылға тиклем беренсе ҡатта халыҡ айыҡлығы тураһында сәй попечителлеге, сәхнә һәм халыҡ театрының тамаша залы, ә икенсе ҡатта китапхана һәм уҡыу залы урынлашҡан. Тамаша залында спектаклдәр ҡуйыла, уйын һәм бейеү кисәләре ойошторола, «томанлы һүрәттәр» (диапозитивтар) һәм «тауышһыҙ» кинофильмдар күрһәтелә.

Әйткәндәй, Бәләбәй интеллигенцияһы Островскийҙың «Егор Булычев и другие», «Коварство и любовь», «За океаном», «Платон Кречет», «Волки и овцы» пьесаларын ҡуя. Спектаклдәрҙә хатта земство табибы Я.Н. Соколов, фельдшер П. И. Стуков һәм башҡа урындағы билдәле шәхестәр ҡатнаша.

Азатлыҡ йорто

Тап ошо бинала 1917 йылда Бәләбәйҙә һәм Бәләбәй өйәҙендә совет власы иғлан ителә.

Азатлыҡ йорто статусы мөһим сәйәси ваҡиғалар һәм осрашыуҙар үткәреү өсөн бик уңайлы була (хәҙер был хаҡта урамдың исеме генә хәтерләтә).

Мәҫәлән, 1919 йылдың 27 майында бында тарихи ваҡиға була: 25-се уҡсылар дивизияһы комиссары (Чапаев дивизияһы.  Ред.) Д. А. Фурманов Париж Коммунаһы тураһында лекция уҡый. Тыуған яҡты өйрәнеүселәрҙең яҙмаларында Азатлыҡ йорто теләүселәрҙең барыһын да һыйҙыра алмауы тураһында шаһиттарҙың хәтирәләре һаҡланған. Кешеләрҙең бер өлөшө урамда ҡала, улар араһында осрашыуға һуңлаған легендар комдив Василий Иванович Чапаев һәм йәш Иван Андреевич Ласкин, 1943 йылда Сталинградта фельдмаршал Паулюсты әсирлеккә аласаҡ буласаҡ генерал да була.

Тап Чапаев менән ҡыҫҡа аралашыу йәш Ласкиндың хәрби яҙмышын билдәләй. Әммә тарихсылар ике тарихи шәхестең осрашыуы фактын матур ҡала легендаһы тип иҫәпләй. Әйҙә иҫәпләһендәр, Иван Андреевичтың кем буласағын белмәгәндәр. Ә бәләбәйҙәр был мөһим осрашыу тураһында хәтер һаҡлай.

Ә Д.Фурмановтың сығышы факты буйынса 1967 йылда бинаға мемориаль таҡтаташ ҡуйыла.

1919 йылда Бәләбәйҙә совет власы тергеҙелгәндән һуң, Азатлыҡ йортонда Бәләбәй ҡалаһының беренсе советы урынлаша.

Район мәҙәниәт йорто

1920-се йылдарҙа бинала Район мәҙәниәт йорто (РДК) урынлаша һәм 1990 - сы йылдарға тиклем мәҙәниәт усағы булып ҡала (документтар буйынса 2013 йылға тиклем). РДК күп йылдар дауамында мәҙәни-тәрбиә эшенең ойоштороу-методик үҙәгенә әйләнә.

Башта бында «зәңгәр блузкасылар» әүҙем эшләй: «Зәңгәр блузка» агитация эстрада театр коллективының үҙешмәкәр актерҙары дөйөм сәйәси һәм көнкүреш темаларына программалар тәҡдим итә. Шулай уҡ китапхана эшләй, бейеү кисәләре үткәрелә, балалар һәм өлкәндәр өсөн түңәрәктәр эшләй…

1940 йылда Бәләбәйгә 1-се урта мәктәпте тамамлаған журналист Сергей Крушинский килә. Ул ҡаланың мәҙәни тормошон былай тип һүрәтләй: «Афишалар. Мәҙәниәт йорто, 8 ноябрь – бейеүҙәр; 9 ноябрь – бейеүҙәр; Мәҙәниәт йорто, 11, 12, 13 ноябрь – бейеүҙәр…

...Мәҙәниәт йорто – ул театр тиерлек, ике-өс бүлмәле, унда театрҙан башҡа ниндәйҙер эш алып барырға мөмкин. Күптән түгел Бәләбәйҙең дөйөм ҡала клубы бар ине. Уҡытыусылар, учреждение хеҙмәткәрҙәре унда әҙәби кисәләргә йыйыла. Унда тыуған яҡты өйрәнеүселәр килә һәм кеҫәләренән тау гәлсәре кристалдарын, саҡматаш киҫәктәре ярсыҡтарын, йәшелләнгән боронғо тәңкәләр сығара. Шахмат уйнайҙар. Бында һәүәҫкәр мауығыуҙар һәм ял берләшә…

Асыҡ музей ҙа бар ине, әлбиттә, совет осоронда. Унда ғәжәп сәйер нәмәләр генә күрһәтелмәне. Был уҡыусы йәштәрҙең тикшеренеү үҙәге булды. Эҙләнеүселәр штабы…

...Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, Бәләбәйҙә хәҙер музей юҡ, беҙҙең әйберҙәрҙе, табылдыҡтарыбыҙҙы соландарға һәм келәттәргә ташып бөткәндәр. «Тыуған ҡаласыҡ»  очеркы «Беҙҙең ил» журналында баҫылып сыға (1941 йылдың 6-сы һаны).

Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында РДК-ла балалар һәм өлкәндәр өсөн түңәрәктәр була; тынлы оркестр уйнай, йәйгеһен асыҡ бейеү майҙансығында, ҡышҡыһын Мәҙәниәт йорто залында бейеү кисәләре үткәрелә.

Был йылдарҙа Бәләбәйгә Украинанан драма театры эвакуациялана. Гоголдең «Сорочинская ярмарка» һәм Котляревскийҙың «Наталка-Полтавка» спектаклдәрен ҡуялар. Әйткәндәй, һуғыштан һуң да бында гастролдәр менән Житомир (ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса Гомель) оперетта театры актерҙары «Сильва», «Марица», «Баядерка», «Девушка из Барселоны» спектаклдәрен ҡуя…

РДК-ла 30 йылдан ашыу «Уральские зори» рус йыры халыҡ хоры, «Любава» вокаль ансамбле, «Балкон» төркөмө, «Миләшкәйем» вокаль-эстрада төркөмө, тынлы оркестр эшләй; фильмдар күрһәтелә…

Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, 1990 йылдан һуң Район мәҙәниәт йорто ташландыҡ хәлдә ҡала, ә тарих һәм архитектура ҡомартҡыһы статусына эйә булған бина бер нисә тапҡыр вандализмға дусар була.

2013 йылда бина реставрациялана һәм уға тәүге кңренеш ҡайтарыла, әммә шул уҡ йылдың декабрендә ул «Ангел» күңел асыу үҙәге булараҡ асыла.

 «Ангел» («Фәрештә») күңел асыу үҙәге

Тарихи бинала күңел асыу үҙәген урынлаштырыу тураһында ҡарар ни тиклем фәрештәләргә тиң икәнен беҙ әйтә алмайбыҙ…

Бөгөн бында йәйге верандалы ресторан, төнгө клуб һәм караоке – заманса ялдың мотлаҡ атрибуттары бар…

Һуңғы һүҙ

Баҡтиһәң, бина үҙ тарихында халыҡ аудиторияһынан, театрҙан һәм кинозалдан хорҙар, оркестрҙар һәм бейеү майҙансығы менән совет мәҙәниәт усағына тиклем юл үткән, ә һуңынан профилен ресторан һәм төнгө клубҡа алмаштырған.

Бер нәмә шатландыра, ул яңы ғына тергеҙелгән «Старогородецкий» үҙәгенең архитектура ансамбленә бик яҡшы тура килә.

Любовь Иванова асыҡ сығанаҡтарҙан һәм «БИ» редакцияһы архивынан алынған материалдар буйынса әҙерләне

Фотолар: Елена Петрова һәм «БИ» архивы